لە کایە سیاسییەکاندا، زۆر جار گوێبیستی دەنگێک دەبین کە بە پاساوی «هەلومەرجی هەستیار» یان «قۆناخی ڕزگاریی نیشتمانی»، داوا دەکات پرسی ئازادیی ژن بنرێتە لاوە. دەڵێن: «پیاوەکانمان هێشتا لەژێر ستەمدان و خاکمان داگیرکراوە، کەواتە با باسی ژن نەکەین و لە دروشمی ژن، ژیان، ئازادی بگەڕێین.» ئەم تێڕوانینە کە لە ڕواڵەتدا وەک خەمخۆریی بۆ نەتەوە دەردەکەوێت، لە ناوەڕۆکدا هەڵگری هەڵەیەکی کوشندەیە و درێژەپێدەری هەمان ئەو عەقڵیەتەیە کە مرۆڤ دەکاتە پلە دوو.

ئازادی دابەش ناکرێت

ئەو لۆژیکەی پێی وایە دەبێت سەرەتا «پیاو و خاک» ئازاد بکرێن و پاشان نۆرەی «ژن» دێت، وا وێنای ئازادی دەکات کە کاڵایەک بێت و بتوانرێت بە قیست یان بە قۆناخ دابەش بکرێت. لە ڕاستیدا، ئازادی سیستەمێکی  پێکەوەبەستراوە. کۆمەڵگەیەک کە لە ناو ماڵ و خێزانەکەیدا ستەم لە نیوەی پێکهاتەکەی بکات، هەرگیز ناتوانێت لە دەرەوەی ماڵ بەرەنگاری داگیرکەر ببێتەوە. پیاوێک کە خۆی لەسەر هاوژین یان خوشکەکەی «دیکتاتۆر» بێت، ناتوانێت بانگەشەی دیموکراسی و ئازادیخوازیی بکات؛ چونکە ستەمکاریی فەرهەنگێکە، کە لە ناو ماڵەوە فێری بوو، لە ناو دەسەڵاتیشدا هەمان ڕەفتار دووبارە دەکاتەوە.

تەڵەی مێژوویی: ژن وەک «سووتەمەنی» نەک «سووژە»

مێژووی شۆڕشەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و جیهان سەلماندوویەتی کە «دواخستنی مافی ژن» تەڵەیەکی سیاسییە. لە شۆڕشی 1979ی ئێراندا، ژنان شانبەشانی پیاوان ڕژانە سەر شەقامەکان، بەڵام هەر کە دەسەڵات جێگیر بوو، یەکەمین یاسا دژە مرۆیییەکان دژی ژنان دەرچوون. بە ژنانیان دەگوت: «ئێستا کاتی یەکگرتوویییە دژی ئیمپریالیزم، باسی مافی خۆتان مەکەن.» دەرەنجامەکەیمان بینی؛ ئەو شۆڕشەی ژنی تێدا ئازاد نەبوو، گۆڕا بۆ سیستەمێکی تۆتالیتار کە پیاوانیشی نوقمی سەرکوتکردن کرد. بۆیە، هەر شۆڕشێک مافی ژن بخاتە «دوای سەرکەوتن»، بێگومان بەرەو دیکتاتۆرییەت هەنگاو دەنێت.

فەلسەفەی «ژن، ژیان، ئازادی»؛ ڕەگەکەی لە کوێدایە؟

ئەم دروشمە تەنیا دروشمێکی هەستیار نییە، بەڵکوو گوزارشت لە فەلسەفەیەک دەکات کە پێی وایە:

• ژن: بنچینەی کۆمەڵگەیە؛ بەوەی کە ژن بکرێت بە کۆیلە، کۆمەڵگە پێش ناکەوێت.
• ژیان: بەبێ شکۆ و کەرامەتی مرۆیی، ژیان تەنیا مانەوەیەکی بایۆلۆژییە.
• ئازادی: بەرهەمی یەکگرتنی ژن و ژیانێکی شایستەیە.

بۆیە کاتێک دەڵێین «ژن، ژیان، ئازادی»، مەبەستمان ڕزگارکردنی کۆی کۆمەڵگەیە لەو عەقڵیەتە پیاوسالارەی کە جەنگ، داگیرکەری و ستەمی لێ بەرهەم دێت.

مەترسییەکانی پشتگوێخستنی پرسی ژن

پەراوێزخستنی پرسی ژن بە پاساوی ئازادیی نەتەوەیی، دوو زیانی ستراتیژی بە شۆڕش دەگەیەنێت:

• یەکەم: نیوەی هێزی مرۆیی کۆمەڵگە سارد دەکاتەوە و لە خەبات دووریان دەخاتەوە. هیچ نەتەوەیەک بە نیوەی تواناکانی ناتوانێت سەرکەوتنێکی مەزن بەدەست بهێنێت.
• دووەم: شەرعیەت دەدات بە ستەمکاریی ناوخۆیی. ئەگەر ئێمە ڕێگە بدەین ژن بچەوسێنرێتەوە لەبەر ئەوەی «ئێستا کاتی نییە»، ئەوا بە کردەیی ڕێگەمان خۆش کردووە بۆ ئەوەی دوای سەرکەوتنیش، هەر گرووپێکی بەهێزتر گرووپە لاوازەکە بچەوسێنێتەوە.

ئەو لۆژیکەی دەڵێت «با پیاوەکانمان ئازاد بن، ئینجا باس لە ژن دەکەین»، لۆژیکێکی چەواشەکارانەیە. پیاوی ئازاد لە کۆمەڵگەیەکی ئازاددا گەورە دەبێت و کۆمەڵگەی ئازادیش بێ ئازادیی ژن بوونی نییە. ڕزگاریی خاک و ڕزگاریی مرۆڤ (ژن و پیاو) دوو پرۆسەی هاوتەریبن. ئێمە نامانەوێت تەنیا ڕەنگی ئاڵاکان بگۆڕین، بەڵکوو دەمانەوێت مانا و ناوەڕۆکی ژیان بگۆڕین. هەر بۆیە «ژن، ژیان، ئازادی» کۆتایی نەهاتووە، بەڵکوو سەرەتایەکە بۆ تێگەیشتن لە ئازادییەکی ڕاستەقینە کە تێیدا هیچ کەسێک لەبەر ڕەگەزەکەی نەبێتە قوربانی.